Dijital çağın aile yapısı üzerindeki etkileri giderek daha fazla tartışılıyor. Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kaleme aldığı ‘Aileye Bilgelik Aşısı’ adlı kitabında, dijital dünyanın aile içinde yarattığı sorunlara ve çözüm önerilerine dikkat çekiyor. Tarhan’ın açıklamaları, özellikle çocuk ve gençlerde hızla yaygınlaşan dijital bağımlılığın beyin kimyasını nasıl değiştirdiğini gözler önüne seriyor.
Dijital Bağımlılığın İki Yüzü: Kötüye Kullanım ve Esaret
Prof. Dr. Tarhan, dijital bağımlılığı tanımlarken iki farklı aşamadan söz ediyor. Bunlardan ilki, ‘dependence’ yani kötüye kullanım; ikincisi ise ‘addiction’ yani kişiyi adeta esir alan bağımlılık. Tarhan’a göre, ikinci aşamada kişinin özgür iradesi zayıflıyor ve davranışları bağımlılık tarafından yönetiliyor. Bu durumun ilk belirtisi, kişinin zihinsel enerjisinin büyük bir kısmını dijital aktivitelere ayırması. Örneğin, 60 dakikanın 50 dakikasında bağımlı olduğu dijital oyunu veya ortamı düşünüyor. Dijital kumar bağımlılığı da bu kategoride değerlendiriliyor.
Bağımlılığın beyindeki etkilerine değinen Tarhan, dopamin sisteminin bozulduğunu vurguluyor. Tıpkı şeker hastalığında insülin reseptörlerinin hasar görmesi gibi, bağımlılıkta da dopamin reseptörleri zarar görüyor. Zamanla daha fazla dopamin ve haz talep eden reseptörler, ‘ödül yetmezliği sendromu’na yol açıyor. Bu noktada kişi, hayatının merkezine bağımlılık maddesini (dijital, kimyasal fark etmeksizin) koyuyor.
Kuşaklar Arasındaki Dijital Uçurum
Tarhan, kuşakları teknolojiyle ilişkilendirerek tanımlıyor. X kuşağı radyo ile, Y kuşağı televizyonla, Z kuşağı ise sosyal medya ile sosyalleşmiş bir kuşak olarak öne çıkıyor. Özellikle Z kuşağı, sosyal medyayı iletişimin merkezine koymuş durumda. Eski kuşaklar zorluklar içinde olgunlaşırken, sosyal medya kuşağı her şeye kolay eriştiği için varlık içinde olgunlaşmak zorunda kalıyor. Bu durum, kuşaklar arasında hızlı değişimlere ve önemli farklılıklara yol açıyor.
Dijital Bağımlılık Nasıl Anlaşılır?
Dijital bağımlılığın teşhisinde madde bağımlılığı kriterlerinin kullanıldığını belirten Tarhan, başarısız bırakma girişimleri, tehlikeli kullanım ve aşırı zihinsel uğraş gibi belirtilere dikkat çekiyor. Özellikle gençlerde ‘öğrenilmiş otizm’ vakalarının arttığını ifade eden Tarhan, bu gençlerin başkalarıyla anlamlı iletişim kurmakta, sosyal ortamlarda kendini ifade etmekte ve duygularını anlamakta zorlandıklarını söylüyor.
Pandemi döneminde dijital oyun bağımlılığının popülerliğinin arttığını vurgulayan Tarhan, dünya genelinde bağımlılık tanısının %50 arttığını belirtiyor. Pandemi sonrası normale dönüş beklense de durumun eski haline dönmediğini ifade ediyor. TÜİK’in 2021 verilerine göre, 6-15 yaş arası çocuklarda dijital oyun bağımlılığı önceki yıllara göre %66 arttı. Klinik deneyimler de bu artışı doğruluyor.
Şiddet İçeren Oyunlar ve Empati Eksikliği
Dijital oyunlardaki şiddet unsurlarının çocukların ilgisini çektiğini belirten Tarhan, çocukların soyut düşünce becerileri gelişmediği için bu şiddeti eğlence olarak algıladığını söylüyor. Ebeveynlere, çocuklarına gerçek dünyadaki şiddet olaylarını örnek göstererek bilinçlendirme önerisinde bulunuyor. Ayrıca oyun süresinin günlük zamanın %20’sini geçmemesi gerektiğini vurguluyor.
Tarhan, empati eğitiminin önemine dikkat çekerek, ‘Dünyadaki bütün kötülükleri bir odaya doldurun, kapısını empati yoksunluğu açar’ diyor. Empati yoksunu bireylerin sadece kendi çıkarlarını düşündüğünü ve başkalarının acı çekmesinden rahatsız olmadığını ifade ediyor. Aileleriyle yeterince zaman geçirmeyen çocuklarda oyun bağımlılığının daha sık görüldüğünü belirten Tarhan, bu bağımlılığın beyindeki ödül-ceza sistemini bozduğunu ve kokain bağımlılığından farklı olmadığını söylüyor.
Son olarak, ebeveynleri uyaran Tarhan, ‘Ne olacak bir oyun!’ dememek gerektiğini, aksi halde çocuğun başka hiçbir şeyden haz alamaz hale geldiğini vurguluyor. Dijital bağımlılığın önlenmesi için aile içi iletişimin ve empati eğitiminin kritik öneme sahip olduğunun altını çiziyor.
Kaynak: Beyaz Haber Ajansı