Her yıl Türkiye’de yaklaşık 1 milyon ton elektronik atık (e-atık) ortaya çıkarken, bunun yalnızca %6-7’lik kısmı resmi sistemler aracılığıyla toplanabiliyor. Üsküdar Üniversitesi’nden Öğr. Gör. Tuğçe Yılmaz Karan, evlerde biriken atık piller ve eski elektronik cihazların çevre ve insan sağlığı üzerindeki ciddi tehditlerine dikkat çekiyor. Kontrolsüz bertaraf edilen bu atıklar, içerdikleri ağır metallerle ekosistemi ve insan sağlığını tehlikeye atıyor.
Atık Piller ve E-Atıkların Tehlikeli İçeriği
Öğr. Gör. Tuğçe Yılmaz Karan, atık piller ve elektronik cihazların yapısında bulunan kurşun (Pb), cıva (Hg), kadmiyum (Cd), nikel (Ni) ve lityum (Li) gibi ağır metallerin çevre için büyük risk oluşturduğunu belirtiyor. Bu maddeler, evsel atıklarla birlikte bertaraf edildiğinde zamanla fiziksel ve kimyasal bozunmaya uğrayarak toprağa, yeraltı sularına ve yüzey sularına karışıyor. Ağır metallerin doğada kolay parçalanmaması ve biyobirikim özelliği göstermesi, besin zinciri yoluyla canlı organizmalarda birikmelerine ve üst trofik seviyelerde yoğunlaşmalarına yol açıyor.
İnsan sağlığı açısından, kurşun sinir sistemi üzerinde toksik etki yaparak bilişsel gelişim bozukluklarına ve nörolojik hasarlara neden olabiliyor. Cıva güçlü bir nörotoksin olarak merkezi sinir sistemi ve böbrek fonksiyonlarını olumsuz etkiliyor. Kadmiyum böbrek hasarı, kemik mineral yoğunluğunda azalma ve kanser riski ile ilişkilendirilirken, nikel alerjik reaksiyonlar ve solunum sistemi sorunlarına yol açabiliyor. Ayrıca, lityum içeren piller yanlış depolama veya fiziksel hasar durumunda yangın ve patlama riski taşıyor.
E-Atıkların Kontrolsüz Yakılması Hava Kirliliğine Neden Oluyor
Karan, elektronik atıkların kontrolsüz yakılması durumunda dioksinler, furanlar ve diğer toksik gazların atmosfere salınarak hava kirliliğine ve dolaylı sağlık risklerine yol açtığını vurguluyor. Bu nedenle atık pillerin ve elektronik atıkların evsel atıklardan ayrı toplanması, lisanslı geri dönüşüm tesislerinde işlenmesi ve uygun bertaraf yöntemleriyle yönetilmesi gerektiğini belirtiyor. Bu uygulamalar, çevresel sürdürülebilirlik, doğal kaynakların korunması ve halk sağlığının güvence altına alınması açısından kritik önem taşıyor.
Kullanılmayan cep telefonları, bilgisayarlar, televizyonlar, küçük ev aletleri, kablolar ve bataryalar e-atık kategorisinde değerlendiriliyor. Bu atıklar, hem altın, gümüş, bakır ve nadir toprak elementleri gibi geri kazanılabilir değerli materyaller hem de kurşun, cıva, kadmiyum ve bromlu alev geciktiriciler gibi tehlikeli maddeler içeriyor.
Türkiye’de E-Atık Yönetiminde Mevcut Durum ve Hedefler
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre, Türkiye’de genel geri kazanım oranı 2024 yılında %36,08 seviyesine ulaştı ve 2035 yılına kadar bu oranın %60’a çıkarılması hedefleniyor. Ancak e-atıklara özgü toplama ve geri dönüşüm oranları, genel ortalamanın altında kalıyor. Yıllık 1 milyon ton e-atığın yalnızca %6-7’si kayıtlı sistemlerle toplanabiliyor. Bu durum, toplama altyapısının güçlendirilmesi ve toplumsal farkındalığın artırılması gerektiğini ortaya koyuyor.
Karan, e-atık yönetiminde temel amacın, bu atıkların çevreye zarar vermeden geri kazanım süreçlerine dahil edilmesi, değerli materyallerin yeniden ekonomiye kazandırılması ve toksik bileşenlerin kontrollü şekilde bertaraf edilmesi olduğunu ifade ediyor. Kullanılmış pillerin asla normal çöpe atılmaması gerektiğini vurgulayan Karan, bu pillerin içerdiği ağır metallerin depolama sahalarında toprağa ve yeraltı sularına karışarak uzun vadeli çevresel kirlenmeye neden olduğunu belirtiyor. Ağır metallerin biyobirikim özelliği, ekosistem ve besin zinciri üzerinde kalıcı olumsuz etkiler yaratıyor. İnsan sağlığı açısından ise nörolojik bozukluklar, böbrek hasarı ve solunum yolu problemleri gibi ciddi sonuçlar doğurabiliyor.
Kaynak: Beyaz Haber Ajansı