Bunaltıcı yaz sıcakları yalnızca fiziksel sağlığı değil, beyin fonksiyonlarını da tehdit ediyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi‘nden Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, aşırı sıcakların bilişsel performans, ruh hali ve nörolojik sağlık üzerindeki etkilerine dikkat çekerek korunma yollarını anlattı. Beynin vücut ağırlığının yalnızca %2’sini oluşturmasına karşın enerjinin %20’sini tükettiğini belirten Alp, yüksek sıcaklıklarda organizmanın önceliğinin vücut ısısını sabit tutmak olduğunu söyledi.
Sıcaklık Beyne Giden Kan Akımını Azaltıyor
Alp, aşırı sıcak koşullarda sıvı ve elektrolit kaybı yaşandığında beyne ulaşan kan akımı ve oksijen miktarının azaldığını vurguladı. Bu durumun dikkat, karar verme, işlem hızı ve yürütücü işlevler gibi üst düzey bilişsel süreçlerde geçici bozulmalara yol açtığını ifade etti. Ayrıca sıcaklık artışının sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan nörotransmitter sistemlerinin dengesini etkilediğini belirten uzman, kişilerin kendilerini daha yorgun, dalgın ve zihinsel olarak yavaş hissedebileceğini sözlerine ekledi.
Araştırmalar, uzun süreli sıcak maruziyetinin konsantrasyon, çalışma belleği ve problem çözme performansında azalmaya neden olduğunu gösteriyor. Alp, beynin sıcak ortamda hem bilişsel görevleri sürdürmeye hem de vücut ısısını dengelemeye çalıştığını, bunun sinir sisteminin kaynaklarını bölmek anlamına geldiğini söyledi. Sonuç olarak zihinsel performans düşüyor, hata yapma olasılığı artıyor ve karar verme süreçleri yavaşlıyor. Özellikle yaşlılar, çocuklar, kronik hastalığı olanlar ve yoğun zihinsel çalışma gerektiren işlerde çalışanlar bu etkilerden daha fazla etkileniyor.
Susuzluk Beyin Fonksiyonlarını Doğrudan Etkiliyor
Dehidrasyonun beyin üzerindeki etkilerine değinen Alp, beynin yaklaşık %75’inin sudan oluştuğunu ve sinir hücrelerinin sağlıklı çalışması için sıvı-elektrolit dengesinin kritik olduğunu belirtti. Vücut sıvısı azaldığında kan hacmi düşüyor ve beynin beslenmesi zorlaşıyor. Sodyum ve potasyum gibi elektrolitlerdeki değişimler sinir hücrelerinin elektriksel iletişimini etkiliyor. Bunun sonucunda dikkat azalması, zihinsel yavaşlama, unutkanlık, baş ağrısı, reaksiyon süresinde uzama ve karar vermede güçlük görülebiliyor. Alp, hafif düzeydeki sıvı kaybının bile bilişsel performansta ölçülebilir düşüşlere yol açtığını vurguladı.
Sıcak çarpmasının ise tıbbi bir acil durum olduğunu hatırlatan Alp, vücut sıcaklığı aşırı yükseldiğinde beyindeki koruyucu mekanizmaların yetersiz kaldığını söyledi. Bu süreçte kan-beyin bariyerinin bütünlüğü bozuluyor, sinir hücrelerinde metabolik stres gelişiyor ve yaygın inflamatuvar yanıt ortaya çıkıyor. Klinik olarak bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu, yönelim kaybı, davranış değişiklikleri, nöbetler ve ağır vakalarda koma görülebiliyor. Tedavi gecikirse kalıcı nörolojik hasar riski ortaya çıkıyor.
Sıcak Havalarda Sinirliliğin Biyolojik ve Psikolojik Nedenleri
Sıcak havalarda görülen sinirlilik ve huzursuzluğun yalnızca psikolojik ya da nörolojik olarak sınıflandırılamayacağını belirten Alp, genellikle her iki mekanizmanın da katkısı olduğunu ifade etti. Yüksek sıcaklıklar uyku kalitesini bozuyor, fiziksel rahatsızlık hissini artırıyor ve stres toleransını azaltıyor. Bunun psikolojik sonuçları olarak gerginlik ve tahammülsüzlük ortaya çıkıyor. Öte yandan sıcaklık, beyindeki serotonin, dopamin ve diğer nörotransmitter sistemlerini etkileyebiliyor. Dehidrasyon ve yorgunluk da sinir sisteminin işleyişini değiştirerek irritabiliteyi artırıyor.
Alp, sıcak havalarda bilişsel performansı korumak için basit önlemler önerdi: Susamayı beklemeden düzenli sıvı tüketmek, öğle saatlerinde doğrudan güneş altında kalmamak, kapalı ortamları havalandırmak, düzenli uyku almak ve yoğun fiziksel aktiviteleri serin saatlere planlamak. Yaşlılar, çocuklar ve kronik hastalığı olan bireylerde daha dikkatli olunması gerektiğini vurgulayan uzman, terlemeyle kaybedilen sıvı ve elektrolitlerin dengeli biçimde yerine konmasının önemine dikkat çekti. Beyin fonksiyonlarının sağlıklı sürdürülebilmesi için en kritik unsurun vücudun sıvı ve sıcaklık dengesinin korunması olduğunu belirten Alp, bu basit önlemlerin sıcaklığa bağlı nörolojik riskleri azalttığını sözlerine ekledi.
Kaynak: Beyaz Haber Ajansı