Paranoya, toplumda sıkça aşırı şüphecilikle karıştırılsa da aslında çok daha derin ve karmaşık bir psikiyatrik rahatsızlık. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Oğuz Tan, paranoyanın şizofreni ve paranoid kişilikten farklarını, risk faktörlerini ve tedavi sürecindeki zorlukları anlattı. İşte çarpıcı detaylar.
Paranoyanın Temel Belirtisi Hezeyan
Prof. Dr. Tan’a göre paranoya, tek belirtisi hezeyan (sanrı) olan bir hastalık. Hezeyan, mantıklı tartışmayla düzeltilemeyen yanlış bir inanç olarak tanımlanıyor. Yani kişi, aksini ispatlamak mümkün olmayan bir şeye körü körüne inanıyor. Bu yanlış inanç genellikle takip edilme, zarar görme gibi temalarla ilişkili. Örneğin hasta, ‘Birileri beni takip ediyor, beni öldürecekler’ veya ‘Evime kameralar yerleştirdiler’ gibi düşüncelere kapılabiliyor. Ancak bu inanç mistik boyutlara da uzanabiliyor; kişi kendini Tanrı, peygamber ya da ermiş olarak görebiliyor, hatta çevresine bir cemaat toplayabiliyor. Tamamen gerçek dışı olmasına rağmen, hasta kendi içinde tutarlı kanıtlarla bu inancı savunuyor.
Fazla Bilgiye Maruz Kalmak Tetikleyici Olabilir
Yapay zekâ içeriklerinin paranoyaya yol açtığına dair henüz kesin bir bulgu olmasa da, Prof. Dr. Tan, fazla bilgiye maruz kalmanın paranoyaya yatkın kişilerde bu durumu ortaya çıkarabileceğini belirtiyor. Aşırı araştırma ve soruşturma, kişinin yatkınlığını besleyip tetikleyici rol oynayabiliyor. En önemli risk faktörlerinden biri ise madde kullanımı. Esrar, metamfetamin ve kokain gibi maddeler sıkça paranoyaya yol açarken, uzun süreli alkol tüketimi de benzer bir etki yaratabiliyor.
Paranoya ile Şizofreni ve Paranoid Kişilik Arasındaki Farklar
Prof. Dr. Tan, paranoyanın şizofreniden en önemli farkının kanıt toplama ve tutarlı olma çabası olduğunu vurguluyor. Şizofreni hastası kanıt toplama gereği duymazken, paranoya hastası düşüncelerini desteklemek için çevresinden kanıtlar toplar. Üstelik paranoyada kişinin hayatının diğer alanları (iş, aile, sosyal ilişkiler) normal seyrinde devam eder. Hasta düzgün konuşur, dinler ve sorumluluklarını yerine getirir. Bu nedenle aile hastalığın farkında olsa da, kişi bazı insanları kendine inandırabilir.
Paranoya ile paranoid kişilik (aşırı şüphecilik) arasında da belirgin farklar var. Paranoyada tek bir alana odaklanmış kesin bir inanç söz konusudur (örneğin ‘eşim beni aldatıyor’ veya ‘ben Tanrıyım’). Oysa paranoid kişilikte genel bir kuşkuculuk hâkimdir; kişi her an ve her konuda şüphecidir, ancak belirli bir sanrıya sahip değildir.
Tedavi Zorlukları: İçgörü Eksikliği
Paranoid düşüncelerin tedavisi mümkün olsa da, en büyük engel hastaların içgörü eksikliği. Prof. Dr. Tan, hastaların büyük bir kısmının tedaviye iyi yanıt verdiğini ancak tedavi olmadan iyileşmenin mümkün olmadığını söylüyor. Ne yazık ki paranoya hastaları hasta olduklarını kabul etmez; ‘Siz yanlış biliyorsunuz, ben doğru biliyorum’ diyerek tedaviyi reddederler. Bu da onları ikna etmeyi ve tedavi sürecini oldukça zorlaştırıyor. Uzman, tedavinin şart olduğunu ve ihmal edilmemesi gerektiğini vurguluyor.
Kaynak: Beyaz Haber Ajansı