İzmir’in kalbi Basmane’de, yüzyıl önce Avrupa’nın peşinden koştuğu İzmir Kırmızısı‘nın üretildiği topraklarda, tarihi bir gelenek yeniden hayat buluyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin öncülüğünde, Fatma Mustafa Hasdemir Konağı‘nda kurulan Basma Kalıp Deneyim Atölyesi, çocukları kente adını veren basmacılık kültürüyle buluşturuyor. Heykeltıraş Caner Çoban‘ın geleneksel yöntemlerle ürettiği ahşap kalıplarla kumaşlara desen basan minik eller, hem eğleniyor hem de İzmir kırmızısının büyüleyici hikâyesini keşfediyor. Restoratör Büşra Kaya ise bu hikâyeyi masallaştırarak çocuklara aktarıyor.
Geçmişten Geleceğe Bir Köprü: Basmacılık Atölyesi
Proje, Kültürel Mirasın Yönetimi ve Tanıtımı Müdürlüğü koordinasyonunda, Sosyal Hizmetler Dairesi Başkanlığı, Kadın ve Aile Hizmetleri Dairesi Başkanlığı, Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı, Türk Kadınlar Birliği İzmir Şubesi ve İzmir Kalkınma Ajansı‘nın iş birliğiyle hayata geçiriliyor. Şube Müdürü Ayşegül Güngören, Basmane’ye adını veren basmacılık geleneğini günlük yaşamla yeniden buluşturmayı hedeflediklerini belirtiyor. Tarihi bir konakta oluşturulan deneyim atölyesinde çocukların kültürel mirasa dokunarak öğrendiğini vurgulayan Güngören, “Bir kültür mirasını yaşatmanın en etkili yolu onu deneyimlemekten geçiyor. Çocuklar dokunarak, hissederek ve üreterek öğreniyor. Bu nedenle çalışmalara özellikle çocuklarla başladık” diyor.
Atölyede kullanılan baskı kalıpları, İzmir’in kültürel hafızasının önemli parçalarını oluşturuyor. Kalıpların büyük bölümü, İzmirli basma ustası Ahmet Hepdoğru‘nun atölyesinde kullanılan özgün örneklerden üretilmiş. Bu kalıplar, Hepdoğru ailesi‘nin desteğiyle Dokuz Eylül Üniversitesi arşivine kazandırılmış. Güngören, “Yaklaşık 100 yıllık geçmişe sahip bu kalıplar, İzmir’in üretim kültürünü anlatan çok kıymetli miraslar. Bugün onları yeniden kullanarak geçmişle gelecek arasında bir köprü kuruyoruz” ifadelerini kullanıyor.
İzmir Kırmızısı: Avrupa’nın Peşinde Olduğu Renk
Atölyede sadece baskı teknikleri değil, İzmir’in dünyaca ünlü tekstil geçmişi de anlatılıyor. Özellikle İzmir kırmızısı‘nın hikâyesi büyük ilgi çekiyor. Ayşegül Güngören, bu rengin 19. yüzyılda Avrupalıların elde etmek için büyük çaba harcadığı özel bir renk olduğunu belirtiyor: “Bu renk Ege Bölgesi’nde yetişen kızıl kök bitkisinden elde ediliyor. Ancak kumaşa uygulanabilmesi için yaklaşık 36 farklı işlemden geçmesi gerekiyor. Son derece zahmetli bir süreç.” Güngören, bir zamanlar Vasıf Çınar Meydanı‘ndan denize kadar uzanan ve çevresinde boya atölyelerinin bulunduğu Boyacı Deresi‘ni hatırlatarak, İzmir kırmızısının bu güzergâhta üretildiğini söylüyor. “Avrupa ülkeleri bu rengin sırrını öğrenebilmek için İzmir’e uzmanlar gönderdi. Osmanlı arşivleri ve Avrupa kaynakları bunu açıkça ortaya koyuyor. İzmir kırmızısı ya da Türk kırmızısı uzun yıllar boyunca uluslararası bir marka değeri taşıdı” diye ekliyor.
Yeni Tasarımlar ve Genişleyen Bir Üretim Ağı
Projenin ilerleyen süreçte daha geniş bir üretim ağına dönüşmesi hedefleniyor. Güngören, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve tasarımcılarla yeni iş birlikleri planladıklarını belirtiyor: “Öncelikle insanların burasını tanımasını ve yaşayan bir deneyim alanı olduğunu görmesini istiyoruz. Şimdi ise bu deneyimlerden yola çıkarak İzmir’e özgü yeni tasarımlar ve üretim modellerinin geliştirilebileceğini görüyoruz.” Atölye çalışmaları ilk olarak meslek yüksekokulu öğrencileriyle başlamış, ardından çocuklarla devam etmiş. Şimdiden yetişkinlere yönelik çalışmalar için talepler alınmaya başlandığı belirtiliyor. Yakın zamanda farklı yaş gruplarına yönelik etkinliklerin de düzenlenmesi planlanıyor. Bu girişim, İzmir’in zengin kültürel mirasını yaşatırken aynı zamanda yeni istihdam ve üretim fırsatları yaratma potansiyeli taşıyor.
Kaynak: PİHA